Inleiding

Deze les richt zich niet zozeer op leer- en gedragsproblemen. Deze onderwerpen komen uitgebreider aan bod in de module Orthopedagogisch Begeleiden. In de adolescentiefase wordt de weg naar volwassenheid verder afgerond. Jongeren ontwikkelen een stabieler zelfbeeld en zoeken hun eigen plek in de samenleving.

Deze les richt zich vooral op doelgroepen die steeds vaker voorkomen binnen het reguliere werkveld. Opgroeien verloopt niet voor ieder kind vanzelfsprekend. Hoe een kind zich ontwikkelt tot volwassene, is het resultaat van een wisselwerking tussen aangeboren eigenschappen en de omstandigheden waarin het opgroeit. Een kind met beperkingen kan, dankzij een stimulerende en ondersteunende omgeving, uitgroeien tot een succesvolle volwassene. Omgekeerd kan een kind met veel talenten moeilijkheden ervaren wanneer de omstandigheden ongunstig zijn.

Tegenwoordig lijkt het alsof steeds meer kinderen en jongeren leer- en gedragsproblemen ervaren. Hiervoor zijn verschillende verklaringen mogelijk, zoals de toenemende complexiteit van de maatschappij, hogere prestatiedruk, veranderende gezinssituaties en de voortdurende beschikbaarheid van informatie via internet en sociale media. Daarnaast wordt regelmatig gesteld dat het pedagogisch en onderwijskundig klimaat niet altijd voldoende aansluit bij de behoeften van kinderen en jongeren van deze tijd.

Achterstanden en stoornissen kunnen voorkomen op verschillende ontwikkelingsgebieden, zoals de motorische ontwikkeling, sociale vaardigheden, het leervermogen, de groei, de spraak- en taalontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling. Deze worden vastgesteld door middel van uitgebreid onderzoek door deskundigen, zoals artsen, psychologen of orthopedagogen. Ernstige beperkingen worden vaak eerder opgemerkt dan mildere vormen.

Door maatschappelijke ontwikkelingen, waaronder de invoering van passend onderwijs, krijgen professionals steeds vaker te maken met kinderen en jongeren die extra ondersteuning nodig hebben. Als pedagogisch professional heb je invloed op de omstandigheden waarin kinderen opgroeien. Je schept voorwaarden voor ontwikkeling, biedt begeleiding en stimuleert kinderen bij het verwerven van vaardigheden die nodig zijn om hun ontwikkelingstaken succesvol uit te voeren.

1 Ontwikkelingsstoornissen en ontwikkelingsproblemen

Een ontwikkelingsstoornis is een neurologische, psychische of neurobiologische aandoening die de normale ontwikkeling van een kind of adolescent beïnvloedt. De aard en ernst van de symptomen kunnen sterk verschillen. Ook de oorzaken zijn vaak uiteenlopend en bestaan meestal uit een combinatie van erfelijke, biologische en omgevingsfactoren.

Ontwikkelingsstoornissen hebben vaak invloed op meerdere levensgebieden tegelijk. Zo kunnen problemen ontstaan op het gebied van leren, gedrag, sociale contacten, communicatie, zelfredzaamheid en emotioneel functioneren. Omdat alle ontwikkelingsgebieden met elkaar samenhangen, kunnen moeilijkheden op het ene gebied gevolgen hebben voor andere gebieden.

2 Wat is ADHD?

ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder en wordt in het Nederlands meestal aangeduid als een aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Kinderen, jongeren en volwassenen met ADHD hebben vaak moeite met aandacht vasthouden, impulscontrole en het reguleren van hun activiteitenniveau.

Veelvoorkomende kenmerken van ADHD zijn:

• snel afgeleid zijn;
• moeite hebben met concentreren;
• vergeetachtigheid;
• impulsief handelen;
• rusteloosheid of hyperactiviteit;
• problemen met plannen en organiseren.

Deze kenmerken kunnen invloed hebben op schoolprestaties, werk, sociale contacten en dagelijkse activiteiten. De ernst van de symptomen verschilt per persoon. Sommige mensen hebben vooral aandachtsproblemen, terwijl bij anderen juist hyperactiviteit en impulsiviteit op de voorgrond staan.

2.1 De rol van de pedagogisch professional

Voor een pedagogisch medewerker is het belangrijk om signalen van mogelijke ontwikkelingsproblemen tijdig te herkennen. Dit betekent niet dat je zelf diagnoses stelt, maar wel dat je opvallend gedrag kunt signaleren, observeren en bespreekbaar maken met ouders en andere professionals. Daarnaast kun je bijdragen aan een veilige, gestructureerde en stimulerende omgeving waarin kinderen zoveel mogelijk kansen krijgen om zich optimaal te ontwikkelen.

De diagnose ADHD wordt vaak al op jonge leeftijd gesteld. ADHD leidt tot levenslange problemen met aandacht of concentratie, moeite met organiseren, hyperactief of over beweeglijk zijn en impulsiviteit.

3.3 Kenmerken van autisme

Mensen met een autismespectrumstoornis (ASS) kunnen kenmerken vertonen op het gebied van sociale interactie, communicatie en informatieverwerking. De ernst en combinatie van deze kenmerken verschillen per persoon.

Veelvoorkomende kenmerken zijn:

1. Moeite met het inleven in anderen en het begrijpen van samenhangen in de omgeving.
2. Hierdoor kunnen sociale contacten lastig zijn en kan het moeilijk zijn om goed te begrijpen wat er in de omgeving gebeurt.
3. Problemen met de emotionele afstemming op anderen, waardoor gevoelens en emoties van anderen soms minder gemakkelijk worden herkend of geïnterpreteerd.
4. De neiging om taal letterlijk op te vatten. Indirecte communicatie, zoals spreekwoorden, gezegden, humor, sarcasme, gebaren en gezichtsuitdrukkingen, kan daardoor moeilijk te begrijpen zijn.
5. Informele sociale gesprekken, ook wel ‘een praatje maken’ of ‘gewoon babbelen’ genoemd, verlopen vaak minder vanzelfsprekend.

3.4 Belang voor de pedagogisch medewerker

Voor pedagogisch medewerkers is het belangrijk om rekening te houden met de manier waarop kinderen en jongeren met autisme informatie verwerken. Duidelijke communicatie, voorspelbaarheid, structuur en vaste routines kunnen helpen om rust en veiligheid te bieden. Daarnaast is het belangrijk om concrete taal te gebruiken en voldoende tijd te geven om informatie te verwerken. Door aan te sluiten bij de behoeften van het kind kan optimale ondersteuning worden geboden bij de ontwikkeling en participatie in sociale situaties.

4 Wat is ASS?

ASS (Autismespectrumstoornis) is een verzamelnaam voor verschillende vormen van autisme. Vroeger werd onderscheid gemaakt tussen bijvoorbeeld klassiek autisme en het syndroom van Asperger. Tegenwoordig vallen deze vormen onder de verzamelnaam autismespectrumstoornis (ASS).

ASS komt voor bij ongeveer één procent van de bevolking. De kenmerken en de ernst ervan verschillen sterk per persoon. Mensen met ASS ervaren vaak moeilijkheden op het gebied van sociale interactie, communicatie en het verwerken van informatie. Zij vinden het soms lastig om gevoelens, gedachten en bedoelingen van anderen goed te begrijpen.

Een ander veelvoorkomend kenmerk van ASS is het hebben van specifieke interesses of sterke focus op bepaalde onderwerpen. Daarnaast hebben veel mensen met ASS behoefte aan structuur, voorspelbaarheid en vaste routines. Veranderingen kunnen daarom stressvol zijn en extra verwerkingstijd vragen. Ook kunnen zij gevoeliger zijn voor prikkels zoals geluid, licht, geuren, aanrakingen of bepaalde materialen in kleding.

4.1 Oorzaken van ASS

De precieze oorzaak van ASS is nog niet bekend. Wetenschappelijk onderzoek wijst erop dat ASS waarschijnlijk ontstaat door een combinatie van erfelijke en biologische factoren. Hierdoor verloopt de ontwikkeling van de hersenen op een andere manier.

ASS wordt niet veroorzaakt door opvoeding of traumatische gebeurtenissen. Ook is wetenschappelijk aangetoond dat vaccinaties geen oorzaak zijn van autisme.

4.2 Kenmerken volgens de DSM

Volgens de DSM-5 kenmerken autismespectrumstoornissen zich voornamelijk door:

• problemen met het aangaan en onderhouden van sociale contacten;
• moeite met sociale communicatie, zowel verbaal als non-verbaal;
• beperkte of sterk gerichte interesses;
• herhalende gedragingen en behoefte aan routine en voorspelbaarheid;
• moeite met veranderingen in de omgeving of dagelijkse structuur.

Mensen met ASS hebben vaak een goed oog voor detail, zijn betrouwbaar en eerlijk, maar kunnen moeite hebben met overzicht houden en sociale situaties interpreteren. De mate waarin iemand deze kenmerken ervaart, verschilt sterk per persoon.

Daarnaast komen psychische problemen zoals angststoornissen, depressieve klachten, dwangmatig gedrag en woede-uitbarstingen bij mensen met ASS vaker voor dan gemiddeld. Een deel van de mensen met ASS heeft een verstandelijke beperking, maar de meeste mensen hebben een gemiddelde of bovengemiddelde intelligentie.

5 Wat is een persoonlijkheidsstoornis?

Bij een persoonlijkheidsstoornis zijn bepaalde persoonlijkheidseigenschappen zo sterk aanwezig dat iemand zich moeilijk kan aanpassen aan verschillende situaties en omstandigheden. Hierdoor ontstaan problemen in het dagelijks functioneren.

Kenmerken van een persoonlijkheidsstoornis zijn:

1. Persoonlijkheidstrekken zijn zo sterk aanwezig dat flexibel gedrag moeilijk wordt.
2. Het functioneren op het gebied van gedrag, relaties en emoties raakt verstoord.
3. Hierdoor ontstaan problemen thuis, op school, op het werk en in sociale contacten.
4. Mensen met een persoonlijkheidsstoornis ervaren vaak langdurige moeilijkheden in verschillende levensgebieden.

Bij een gezonde persoonlijkheidsontwikkeling kan iemand zijn gedrag aanpassen aan de situatie en effectief omgaan met veranderingen. Bij een persoonlijkheidsstoornis verloopt dit aanzienlijk moeilijker.

5.1 Superlijf (lichamelijke ontwikkeling)

Tijdens de adolescentie bereikt het lichaam zijn lichamelijke volwassenheid. De spierkracht, conditie en het uithoudingsvermogen zijn vaak op hun sterkst. De adolescent ontwikkelt een realistischer beeld van zijn lichaam en leert omgaan met eigen sterke punten en beperkingen.

Veel adolescenten hebben echter nog steeds last van een verstoord slaapritme. Door studie, sociale activiteiten, werk en digitale media gaan zij vaak laat naar bed. Hierdoor ontstaat regelmatig een slaaptekort, ook wel een slaapschuld genoemd.

5.2 Efficiënter brein (cognitieve ontwikkeling)

Tijdens de adolescentie worden de hersenen verder verfijnd. Verbindingen die weinig worden gebruikt verdwijnen, terwijl belangrijke verbindingen worden versterkt. Hierdoor wordt het denken efficiënter.

Het vermogen tot abstract, kritisch en analytisch denken ontwikkelt zich verder. Adolescenten kunnen complexe vraagstukken beoordelen, argumenten afwegen en nadenken over maatschappelijke onderwerpen. Zij vormen steeds duidelijker hun eigen mening en zijn vaak sterk gemotiveerd om deze te verdedigen.

Tegelijkertijd moeten zij leren omgaan met de vele keuzes, verwachtingen en verantwoordelijkheden die de moderne maatschappij van hen vraagt.

5.3 Identiteitsontwikkeling (sociaal-emotionele ontwikkeling)

De adolescentiefase staat sterk in het teken van identiteitsontwikkeling. Waar pubers nog volop experimenteren, wordt van adolescenten verwacht dat zij steeds zelfstandiger worden op sociaal, financieel en persoonlijk vlak.

Tijdens dit proces kunnen verschillende problemen ontstaan, zoals:

• wantrouwen in plaats van vertrouwen;
• onzekerheid of schaamte in plaats van zelfstandigheid;
• doelloosheid in plaats van initiatief;
• gevoelens van minderwaardigheid;
• extreme overtuigingen of gedragingen vanuit gevoelens van achterstelling.

Een succesvolle identiteitsontwikkeling leidt tot een stabiel zelfbeeld en een duidelijker beeld van de eigen plaats in de samenleving.

5.4 De invloed van trauma’s

Tijdens de adolescentie kijken jongeren vaak terug op hun jeugd en plaatsen zij gebeurtenissen uit het verleden in perspectief. Daardoor kunnen onverwerkte of traumatische ervaringen opnieuw naar voren komen.

De adolescent staat voor de uitdaging om deze ervaringen te verwerken, de bijbehorende emoties te begrijpen en een plaats te geven. Wanneer dit niet goed lukt, kunnen problemen ontstaan die nog lange tijd invloed hebben op het welzijn en functioneren.

5.5 Intimiteit en relaties

Nu de lichamelijke en seksuele ontwikkeling grotendeels voltooid is, krijgen relaties en intimiteit vaak een belangrijkere plaats in het leven van adolescenten. Naast aantrekkingskracht spelen emotionele verbondenheid, vertrouwen en wederzijds respect een steeds grotere rol.

In deze levensfase leren jongeren omgaan met gevoelens zoals verliefdheid, verlangen, jaloezie, onzekerheid en verbondenheid. Ook ontstaat vaak de wens om zelfstandiger te leven en eigen keuzes te maken in relaties en levensstijl. Het is daarbij belangrijk dat jongeren voldoende ruimte krijgen om hun zelfstandigheid te ontwikkelen voordat zij volledig afhankelijk worden van een partner.

6 Wat is ADD?

ADD (Attention Deficit Disorder) is een vorm van ADHD waarbij vooral aandachts- en concentratieproblemen op de voorgrond staan. Tegenwoordig wordt ADD binnen de DSM-5 beschouwd als ADHD van het overwegend onoplettende type. Mensen met ADD zijn meestal niet of nauwelijks hyperactief, waardoor de stoornis minder snel wordt herkend dan ADHD.

ADD komt voor bij zowel kinderen als volwassenen en kan invloed hebben op schoolprestaties, werk, sociale relaties en het dagelijks functioneren.

6.1 Oorzaken van ADD

ADD ontstaat vermoedelijk door een combinatie van erfelijke en neurobiologische factoren. Bij mensen met ADD verloopt de informatieverwerking in bepaalde hersengebieden anders. Vooral hersengebieden die betrokken zijn bij aandacht, planning, impulscontrole en organisatie functioneren minder efficiënt.

Onderzoek laat zien dat erfelijkheid een belangrijke rol speelt. Wanneer ADD voorkomt binnen de familie, is de kans groter dat andere familieleden deze kenmerken ook ontwikkelen.

6.2 Kenmerken van ADD

Veelvoorkomende kenmerken van ADD zijn:

• moeite met plannen en organiseren;
• chaotisch en vergeetachtig gedrag;
• moeite met het volgen van instructies of uitleg;
• problemen met het afronden van taken;
• stemmingswisselingen;
• weinig initiatief of een passieve houding;
• concentratieproblemen;
• dromerig of afwezig lijken.

Deze kenmerken kunnen leiden tot problemen op school, tijdens het werk en in sociale relaties.

7 Oppositional Defiant Disorder (ODD)

ODD (Oppositional Defiant Disorder) wordt in het Nederlands een oppositioneel-opstandige gedragsstoornis genoemd. Kinderen met ODD vertonen langdurig opstandig, vijandig en uitdagend gedrag tegenover volwassenen en gezaghebbende personen.

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen normaal opstandig gedrag en ODD. Veel peuters en pubers gaan tijdelijk door een fase waarin zij grenzen opzoeken. Bij ODD zijn de problemen ernstiger, komen ze vaker voor en houden ze langdurig aan.

7.1 Kenmerken van ODD

Een kind met ODD kan de volgende kenmerken vertonen:

Boze en prikkelbare stemming

• verliest vaak zijn of haar zelfbeheersing;
• is snel geïrriteerd;
• is vaak boos of verontwaardigd;
• voelt zich gemakkelijk aangevallen.

Opstandig en uitdagend gedrag

• maakt vaak ruzie met ouders, leerkrachten of andere volwassenen;
• weigert regels op te volgen;
• overtreedt bewust afspraken;
• ergert anderen opzettelijk;
• geeft anderen de schuld van eigen fouten of gedrag.

Wraakzuchtig gedrag

• gedraagt zich regelmatig hatelijk of wraakzuchtig;
• toont dit gedrag gedurende een langere periode.

Om van ODD te kunnen spreken, moet dit gedrag minimaal zes maanden aanwezig zijn en duidelijk problemen veroorzaken in het dagelijks functioneren.

7.2 Oorzaken van ODD

Er is geen duidelijke, afzonderlijke oorzaak van ODD bekend. Meestal ontstaat de stoornis door een combinatie van:

• erfelijke aanleg;
• biologische factoren;
• opvoedings- en omgevingsfactoren;
• problemen binnen het gezin of de leefomgeving.

7.3 Beschermende factoren

Factoren die de ontwikkeling van ernstige gedragsproblemen kunnen verminderen zijn:

• een positief zelfbeeld;
• goede sociale vaardigheden;
• een bovengemiddelde intelligentie;
• een veilige hechtingsrelatie met ouders of andere belangrijke volwassenen;
• steun van leerkrachten en begeleiders.

7.4 Gevolgen van ODD

Wanneer ODD onbehandeld blijft, kunnen problemen ontstaan op verschillende gebieden:

• spanningen binnen het gezin;
• problemen op school;
• sociale afwijzing door leeftijdsgenoten;
• een verhoogd risico op middelengebruik;
• verhoogde kans op schooluitval;
• risico op ernstigere gedragsproblemen op latere leeftijd.

8 Antisociale gedragsstoornis (CD)

CD (Conduct Disorder) is een ernstige gedragsstoornis waarbij kinderen of jongeren herhaaldelijk gedrag vertonen dat de rechten van anderen schendt of maatschappelijke normen en regels overtreedt.

8.1 Kenmerken van CD

Kinderen en jongeren met CD kunnen:

• anderen pesten, bedreigen of intimideren;
• agressief gedrag vertonen;
• vechten of mishandelen;
• stelen, vernielen of inbreken;
• regelmatig spijbelen;
• van huis weglopen;
• weinig rekening houden met gevoelens van anderen;
• gedrag vertonen dat vooral gericht is op eigen voordeel.

Dit gedrag veroorzaakt vaak ernstige problemen thuis, op school en in sociale relaties.

8.2 Behandeling van CD

Een goede diagnose is belangrijk omdat CD vaak samengaat met andere stoornissen, zoals ADHD of ASS. De behandeling bestaat meestal uit meerdere onderdelen.

Psycho-educatie vormt bijna altijd een onderdeel van de begeleiding. Hierbij leren kinderen:

• emoties herkennen;
• omgaan met boosheid;
• sociale vaardigheden ontwikkelen;
• zich beter in anderen verplaatsen;
• verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag.

Ouders leren onder andere:

• positief opvoedgedrag toe te passen;
• duidelijke grenzen te stellen;
• consequent te reageren;
• het kind te corrigeren zonder afwijzing.

8.3 Rol van de pedagogisch medewerker

Voor pedagogisch medewerkers is het belangrijk om signalen van ADD, ODD en CD tijdig te herkennen. Zij stellen geen diagnose, maar kunnen afwijkend gedrag observeren, registreren en bespreken met ouders en andere professionals. Daarnaast kunnen zij bijdragen aan een veilige, gestructureerde en voorspelbare omgeving waarin kinderen worden ondersteund in hun ontwikkeling en sociaal functioneren.