Waarnemen van de maansikkel (Ḥilāl)

Allah Ta’ālā openbaart:

 يَسْأَلُونَكَ عَنِ ٱلأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَٱلْحَجِّ وَلَيْسَ ٱلْبِرُّ بِأَن تَأْتُواْ ٱلْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنِ ٱتَّقَىٰ وَأْتُواْ ٱلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ 

“Zij vragen je over de nieuwe manen. Zeg: “Zij zijn tijdsaanwijzingen voor de mensen en voor de bedevaart.” Het is geen deugd, dat je de huizen binnengaat aan de achterzijde: maar deugdzaamheid is in hem, die Allāh vreest. Dus gaat de huizen door de deuren binnen en vrees Allāh, opdat je zult slagen.”  Surah al-Baqarah (de koe), H2, vers 189

Tafsīr al‑Jalālayn – Uitleg over de nieuwe manen (ahilla)

“Zij zullen jou vragen, O Mohammed ﷺ, over de nieuwe manen (ahilla).” De exegeten leggen uit dat de mensen vroegen: Waarom verschijnt de maan eerst als een dunne sikkel, wordt zij vervolgens steeds voller tot zij volledig rond is, en neemt zij daarna weer af totdat zij terugkeert naar haar eerste vorm? Waarom is zij niet altijd hetzelfde, zoals de zon dat wel is?

De Tafsīr al‑Jalālayn verduidelijkt dat deze vraag voortkwam uit verwondering over de veranderende fasen van de maan, en dat Allāh Ta’ālā in de daaropvolgende āyah uitlegt dat deze fasen tekenen zijn voor de mensheid, bedoeld om:

• de tijd te bepalen,
• de maanden te herkennen,
• de periode van ḥajj en andere religieuze verplichtingen vast te stellen,
• en de dagelijkse zaken van mensen te ordenen.

Theologische duiding: De wisselende vorm van de maan is dus geen gebrek, maar juist een teken van goddelijke wijsheid.

Voor het begin van de Ramaḍān

1. Het zoeken naar de maansikkel

Het is absoluut noodzakelijk dat de moslims op de negenentwintigste dag van Shaʿbān actief zoeken naar de nieuwe maansikkel (ḥilāl).

• Als de maan wordt gezien, dan begint men de volgende dag met vasten.
• Als de maan niet wordt gezien door bewolking of andere obstructies, dan wordt Shaʿbān volledig gemaakt tot dertig dagen, waarna het vasten begint.

Dit volgt de duidelijke instructie van de Profeet Mohammed ﷺ.

2. Wanneer één persoon de maansikkel ziet

Als één persoon de nieuwe maansikkel van Ramaḍān ziet, dan moet hij zelf beginnen met vasten, zelfs als de imam zijn getuigenis niet accepteert. Dit is een bekende Ḥanafī‑regel: de verplichting rust op de persoon die de maan heeft gezien, ongeacht de beslissing van de autoriteit.

3. Getuigenis bij obstructie of heldere lucht

Wanneer er een obstructie in de lucht is

Bijvoorbeeld bewolking, mist of rook. In dat geval mag de imam de getuigenis accepteren van één oprechte soennitische moslim, ongeacht of deze:

• man of vrouw is,
• vrij persoon of slaaf is.

De voorwaarde is dat de getuige betrouwbaar is.

 Wanneer de lucht helder is

Als er geen enkele obstructie in de lucht is, dan wordt de getuigenis van één persoon niet geaccepteerd. In dat geval is vereist dat een grote groep mensen de maansikkel heeft gezien — een groep waarvan het gezamenlijke verslag zekere kennis oplevert.

Dit voorkomt fouten of misleiding wanneer de omstandigheden perfect zijn om de maan te zien.

Kortom,

• Op de 29e van Shaʿbān moet men actief zoeken naar de maan.
• Wordt de maan gezien → volgende dag vasten.
• Wordt de maan niet gezien → Shaʿbān 30 dagen maken.
• Wie de maan zelf ziet → moet vasten, zelfs zonder acceptatie van de imam.
• Bij bewolking → één betrouwbare getuige is genoeg.
• Bij heldere lucht → meerdere getuigen zijn vereist.

Voor de ʿĪd al‑Fiṭr (Suikerfeest)

1. Iemand die alleen de maansikkel ziet

Wanneer één persoon zelf de nieuwe maansikkel van Shawwāl ziet (dus de maan die het einde van Ramaḍān aangeeft), dan stopt hij niet met vasten op basis van zijn eigen waarneming. Hij moet doorgaan met vasten, tenzij de imam of bevoegde islamitische autoriteit de waarneming officieel bevestigt. Dit is het tegenovergestelde van het begin van Ramaḍān, waar één persoon wél verplicht is zelf te vasten als hij de maan ziet.

2. Getuigenis bij obstructie in de lucht

Wanneer er een obstructie in de lucht is — zoals bewolking, mist of rook — dan wordt de volgende getuigenis geaccepteerd voor het vaststellen van ʿĪd al‑Fiṭr:

• twee mannelijke getuigen, of
• één man en twee vrouwen.

Deze getuigen moeten betrouwbare, volwassen moslims zijn.

3. Getuigenis bij heldere lucht

Wanneer er geen enkele obstructie in de lucht is, dan is de zichtbaarheid van de maan optimaal. In dat geval wordt de getuigenis van slechts enkele personen niet geaccepteerd. De imam accepteert dan alleen de getuigenis van:

• een grote groep mensen,
• waarvan het gezamenlijke verslag zekere kennis oplevert.

Dit voorkomt fouten of misleiding wanneer de omstandigheden perfect zijn om de maan te zien.

Kortom,

• Wie alleen de maan van Shawwāl ziet → blijft vasten totdat de autoriteit het bevestigt.
• Bij bewolking → getuigenis van 2 mannen of 1 man + 2 vrouwen is voldoende.
• Bij heldere lucht → vereist is een grote groep die de maan heeft gezien.
• Pas na officiële bevestiging → ʿĪd al‑Fiṭr en verbod op vasten.

Betrouwbaarheid van getuigen bij de waarneming van de nieuwe maan

Wanneer een persoon wordt opgeroepen om ergens over te getuigen, is zijn geloofwaardigheid altijd een punt van aandacht. Dit geldt des te meer voor de waarneming van de nieuwe maansikkel, omdat het onaanvaardbaar is om te vertrouwen op iemand die bekendstaat als leugenaar of iemand die praktisch misleid is.

Daarom is de betrouwbaarheid van de moslim die de waarneming van de nieuwe maan meldt van groot belang.  

1. Acceptatie van de eerste waarneming

De eerste waarneming van de nieuwe maan door een betrouwbare moslim is acceptabel. Wanneer een moslim deze waarneming heeft gedaan, dient hij:

• de niyyāh (intentie) te maken voor Allāh Ta’ālā,
• om de volgende dag te beginnen met vasten.

Dit geldt zelfs als anderen de maan niet hebben gezien, zolang de persoon zelf zeker is van zijn waarneming. 

2. Wanneer men geen bericht of waarneming heeft

Als een moslim:

• geen bericht heeft ontvangen van een betrouwbare bron,
• en zelf de nieuwe maan niet heeft gezien (met het blote oog),

dan moet hij:

• de voorafgaande maand volledig maken tot dertig dagen,
• en daarna beginnen met Ramaḍān.

Dit volgt de duidelijke instructie van de Profeet ﷺ: “Maak de maand vol met dertig dagen wanneer jullie haar niet zien.”

3. Geen lokale beperking bij het zoeken naar getuigen

Wij wachten niet uitsluitend op een lokale waarneming van de nieuwe maan. Het is toegestaan — en aanbevolen — om te zoeken naar betrouwbare getuigen in andere steden van hetzelfde land.

Voorwaarde is dat:

• de getuigen betrouwbare moslims zijn,
• de informatie zeker en controleerbaar is.

4. Niet-toegestane communicatiemiddelen

De volgende communicatiemiddelen zijn niet toegestaan voor het vaststellen van de maanwaarneming, omdat de herkomst en beïnvloeding van de berichtgeving niet controleerbaar zijn:

• fax
• e‑mail
• telex
• telegram
• spraak- en datacommunicatie
• sms
• vergelijkbare digitale berichten

De Sharīʿah vereist zekere kennis, en deze middelen bieden geen garantie dat de informatie authentiek, onbeïnvloed en afkomstig is van een betrouwbare getuige.

Kortom,

• Getuigen moeten betrouwbaar zijn; leugenaars of misleiden worden niet geaccepteerd.
• Wie zelf de maan ziet → maakt niyyāh en begint de volgende dag met vasten.
• Wie geen bericht of waarneming heeft → maakt de maand vol tot 30 dagen.
• Maanwaarneming mag worden bevestigd vanuit andere steden binnen hetzelfde land.
• Digitale communicatiemiddelen zijn niet toegestaan voor officiële bevestiging.

Hadith over het begin en einde van het vasten

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَلاَّمٍ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ، – يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ – عَنْ مُحَمَّدٍ، – وَهُوَ ابْنُ زِيَادٍ – عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، – رضى الله عنه – أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ “‏ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُمِّيَ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعَدَدَ ‏”

Ḥazrat Abū Hurayrah (raḍiyAllāhu ʿanhu) verhaalde dat de Boodschapper van Allāh ﷺ zei: “Begin met vasten wanneer jullie (de nieuwe maan) zien, en beëindig het vasten wanneer jullie (de nieuwe maan) zien. Maar als de lucht voor jullie bewolkt is, voltooi dan het aantal (van dertig dagen).” (Ṣaḥīḥ Muslim)

Korte fiqh‑uitleg (Ḥanafī‑madhhab)

• Het vasten van Ramaḍān begint met het zien van de nieuwe maansikkel.
• Het vasten eindigt met het zien van de maansikkel van Shawwāl.
• Als de maan niet zichtbaar is door bewolking of andere obstructies, dan wordt de voorafgaande maand volledig gemaakt tot dertig dagen.
• Dit principe geldt zowel voor het begin als voor het einde van Ramaḍān.

Deze ḥadīth vormt de basis voor de Sharīʿah‑regel dat de islamitische kalender visueel wordt vastgesteld, niet door berekening.

Getuigenis van twee betrouwbare moslims voor de nieuwe maan

De verschijning van de nieuwe maansikkel wordt bevestigd door de getuigenis van twee betrouwbare moslims, zoals de Heilige Profeet Mohammed ﷺ heeft gezegd: “Begin met vasten wanneer het (maansikkel) gezien is, en vast ononderbroken totdat het (maansikkel weer) gezien is. En verricht de rituelen van de Ḥajj overeenkomstig (de maanstand). En als het (maansikkel) achter de wolken verborgen is, rond dan het aantal dagen van de maand (Shaʿbān) af op dertig. En wanneer twee (betrouwbare) getuigen verklaren, vast dan en vast ononderbroken.” (al‑Nasā’ī, al‑Dāraquṭnī)

Korte fiqh‑uitleg (Ḥanafī‑madhhab)

• Voor het begin van Ramaḍān is de getuigenis van één betrouwbare moslim voldoende.
• Voor het einde van Ramaḍān (vaststellen van ʿĪd al‑Fiṭr) zijn twee mannelijke getuigen, of één man en twee vrouwen, vereist.
• De getuigen moeten betrouwbaar, volwassen en moslim zijn.
• Wanneer de lucht bewolkt is, wordt de getuigenis van twee betrouwbare moslims geaccepteerd.
• Wanneer de lucht helder is, wordt alleen de getuigenis van een grote groep geaccepteerd, omdat de maan dan voor velen zichtbaar moet zijn.

Getuigenis van één persoon voor het begin van Ramaḍān

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ” جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: إِنِّي رَأَيْتُ الْهِلَالَ يَعْنِي هِلَالَ رَمَضَانَ فَقَالَ: «أَتَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ؟» قَالَ: نَعَمْ قَالَ: «أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ؟» قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: «يَا بِلَالُ أَذِّنْ فِي النَّاسِ أَن يَصُومُوا غَدا» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ والدارمي

Ḥazrat Ibn ʿAbbās (raḍiyAllāhu ʿanhumā) verhaalde dat een bedoeïen naar de Profeet Mohammed ﷺ kwam en zei dat hij de nieuwe maan had gezien — de maansikkel van Ramaḍān. De Profeet ﷺ vroeg hem:

• “Getuig jij dat er geen god is dan Allāh?” De man antwoordde: “Ja.”
• “Getuig jij dat Mohammed de Boodschapper van Allāh is?” De man antwoordde opnieuw: “Ja.”

Daarop zei de Profeet ﷺ: “O Bilāl, kondig de mensen aan dat zij morgen moeten vasten.” (Abū Dāwūd, Tirmidhī, al‑Nasā’ī, Ibn Mājah, al‑Dārimī)

Degene die de nieuwe maansikkel alleen ziet

Al‑Qudūrī vermeldt: “Degene die zelf de nieuwe maansikkel van Ramaḍān heeft gezien, begint met vasten, zelfs als de Imām zijn getuigenis niet aanvaardt.”

Uitleg (Ḥanafī‑fiqh)

• Wanneer een moslim met zekerheid de nieuwe maan van Ramaḍān ziet,
  dan is het voor hem persoonlijk verplicht om de volgende dag te vasten.
• Dit geldt ook wanneer:
  • de Imām zijn getuigenis niet accepteert,
  • de gemeenschap niet op basis van zijn waarneming begint te vasten,
  • of er geen andere getuigen zijn.

Waarom?

Omdat de verplichting van het vasten rechtstreeks verbonden is aan de waarneming van de maan. Wie haar ziet, heeft de Sharʿī‑voorwaarde vervuld en moet handelen naar zijn eigen zekere kennis (yaqīn).

Belangrijke nuance

Dit geldt alleen voor het begin van Ramaḍān.
Voor het einde van Ramaḍān (ʿĪd al‑Fiṭr) mag iemand niet stoppen met vasten op basis van zijn eigen, individuele waarneming. Daarvoor is een grotere groep getuigen vereist.

Samenvatting

• De Sharīʿah baseert het begin en einde van Ramaḍān op visuele waarneming van de maan.
• De getuigenis moet afkomstig zijn van betrouwbare moslims.
• Bij bewolking → twee getuigen zijn voldoende.
• Bij heldere lucht → vereist is een grote groep die de maan heeft gezien.
• De ḥadīth bevestigt dat de islamitische kalender niet wordt vastgesteld door berekening, maar door waarneming.
• Ziet iemand zelf de maan van Ramaḍān → hij moet vasten.
• Zelfs als de Imām zijn getuigenis niet accepteert → hij moet vasten.
• Dit is een vaste regel in de Ḥanafī‑madhhab, gebaseerd op al‑Qudūrī en andere klassieke bronnen.